Αρχαιολογικός Χώρος Πέλλας

Ποιοι είμαστε

Ο επισκέψιμος αρχαιολογικός χώρος της Πέλλας, βόρεια του του δημόσιου δρόμου Θεσσαλονίκης-Γιαννιτσών, περιλαμβάνει τμήμα του οικιστικού τομέα της πόλης, και ειδικότερα, τις οικίες του Διονύσου, της Ελένης, των κονιαμάτων, του Ποσειδώνος, καθώς και μέρος της αγοράς. Αποτελεί μόνο ένα τμήμα της αρχαίας πόλης, η οποία συνολικά καλύπτει έκταση περίπου 4.000 στρεμμάτων. Υπάρχουν και άλλοι ανεσκαμμένοι χώροι, αλλά μη επισκέψιμοι προς το παρόν, όπως το ανάκτορο, το ιερό της Μητέρας των Θεών και της Αφροδίτης και το ιερό του Δάρρωνα. Τα μνημεία που βλέπει σήμερα ο επισκέπτης ανήκουν κατά κύριο λόγο στην ελληνιστική εποχή. Από την κλασική πόλη έχουν εντοπισθεί μόνο σποραδικά λείψανα στην περιοχή του καναλιού, που φανερώνουν ότι το κέντρο της κλασικής πόλης βρισκόταν στην περιοχή νότια του δρόμου Θεσσαλονίκης-Γιαννιτσών. Ορατό είναι και το βόρειο τείχος της οχύρωσης των χρόνων του βασιλιά Φιλίππου Β? μέσα στην ελληνιστική πόλη, που δείχνει την τεράστια επέκταση της Πέλλας κατά την ελληνιστική περίοδο, ίσως στη διάρκεια της βασιλείας του Κασσάνδρου κατά το τελευταίο τέταρτο του 4ου αι. π.Χ. Τα αρχαιολογικά ευρήματα αυτής της εποχής είναι φειδωλά, ωστόσο είναι βέβαιο ότι τα ανατολικά όρια της πόλης ήταν στην περιοχή του παλαιότερου νεκροταφείου, που εντοπίσθηκε στην ανατολική και νοτιοανατολική περιοχή της αγοράς. Τα ανατολικά όρια της ελληνιστικής πόλης εκτείνονταν περίπου 800 μ. ανατολικά του κλασικού νεκροταφείου. Τα βόρεια όριά της καθορίζονταν από το ανάκτορο, ενώ για τα δυτικά και νότια υπάρχουν λίγα μέχρι στιγμής στοιχεία. Η πόλη προστατευόταν από ισχυρή οχύρωση, που μνημονεύεται και από αρχαίους συγγραφείς, τμήματα της οποίας έχουν έλθει στο φως βόρεια του ανακτόρου. Το ανάκτορο, που δεν είναι επισκέψιμο, βρίσκεται στο βορειότερο λόφο της πόλης. Πρόκειται για κτηριακό συγκρότημα έκτασης 70.000 τ.μ. Νοτιότερα, στην επίπεδη περιοχή βρίσκεται η αγορά, όπου επικεντρωνόταν η μεγάλη παραγωγική δραστηριότητα της Πέλλας στην ελληνιστική εποχή. Πρόκειται για κτηριακό συγκρότημα στο κέντρο της πόλης, έκτασης 70.000 τ.μ., που περιλαμβάνει καταστήματα πώλησης ή εργαστήρια κατασκευής διαφόρων προϊόντων, χώρους με διοικητικό χαρακτήρα, καθώς και το αρχείο της πόλης, όπου βρέθηκαν πήλινα σφραγίσματα παπύρων. Γύρω από την αγορά εκτείνεται το οικιστικό τμήμα της πόλης. Το ρυμοτομικό της σχέδιο στηρίζεται στο ιπποδάμειο σύστημα, με οικοδομικά τετράγωνα, τα οποία ορίζονται από δρόμους που τέμνονται κάθετα. Μνημειακοί, πλακόστρωτοι δρόμοι πλαισιωμένοι από πεζοδρόμους ξεκινούσαν από το λιμάνι και κατέληγαν στην κεντρική λεωφόρο της αγοράς, διευκολύνοντας την πλούσια εμπορική κίνηση, ενώ καλά μελετημένα συστήματα υδροδότησης και αποχέτευσης παρείχαν στους κατοίκους ικανοποιητικές συνθήκες διαβίωσης. Οι ιδιωτικές κατοικίες αποδεικνύουν την ανάπτυξη και τον πλούτο της πόλης, καθώς οι περισσότερες διαθέτουν περιστύλιο με δωρική ή ιωνική κιονοστοιχία και δεύτερο όροφο. Πολλά σπίτια ήταν διακοσμημένα με ψηφιδωτά δάπεδα, που διαθέτουν θεματική ποικιλία και τεχνική αρτιότητα (κατοικία με τα ψηφιδωτά δάπεδα του Διονύσου και του κυνηγιού του λιονταριού, κατοικία με τα ψηφιδωτά δάπεδα της αρπαγής της Ελένης, του κυνηγιού του ελαφιού και της Αμαζονομαχίας). Διάφορα τεμένη μέσα στην πόλη αλλά και εκτός των τειχών δίνουν στοιχεία για τη θρησκευτική ζωή των κατοίκων της Πέλλας και για την αρχιτεκτονική των ιερών χώρων. Το Θεσμοφόριο, αφιερωμένο στη Δήμητρα Θεσμοφόρο, στο βορειοδυτικό άκρο της πόλης, αποτελείται από κυκλικό περίβολο με βωμό στο κέντρο και λαξεύματα (μέγαρο) στο δάπεδο. Το ιερό της Αφροδίτης - Κυβέλης, Μητέρας των Θεών, βόρεια της αγοράς, είναι υπαίθριος χώρος με ναό πιθανώς της Μητέρας των Θεών. Στο συγκρότημα υπάρχουν χώροι εργαστηρίων, αποθηκών και συμποσίων. Το ιερό του Δάρρωνα, θεραπευτή θεού (που ταυτίσθηκε με επιγραφή) βρίσκεται στην περιοχή του σύγχρονου αρδευτικού καναλιού και αποτελείται από υπαίθριους χώρους, ναό, κρηναίο, δεξαμενή και φρεάτια. Στην περιφέρεια της πόλης βρίσκονταν τα νεκροταφεία. (Συντάκτης: Δρ. Μ. Λιλιμπάκη-Ακαμάτη, σρχαιολόγος. Δρ. Ελισάβετ Τσιγαρίδα, Προϊσταμένη ΕΦΑ Πέλλας.)

Η Πέλλα, μία μικρή πόλη στις ακτές του Θερμαϊκού κόλπου, έγινε πρωτεύουσα του μακεδονικού κράτους στο τέλος του 5ου αι. π.Χ. και εξελίχθηκε στο σημαντικότερο πολιτικό, οικονομικό και πολιτιστικό κέντρο όλης της Ελλάδας. Η επιλογή της θέσης της νέας πρωτεύουσας έγινε πιθανότατα από το βασιλιά Αρχέλαο κυρίως για πολιτικούς και οικονομικούς λόγους, επειδή διέθετε εύφορα εδάφη στην ενδοχώρα της, ήταν κοντά στα νέα εδάφη που είχαν προσαρτηθεί στο Μακεδονικό βασίλειο και το σημαντικότερο, ήταν παραθαλάσσια, παρέχοντας εύκολη πρόσβαση προς όλες τις κατευθύνσεις, γεγονός που εξυπηρετούσε τόσο την ανάπτυξη του εμπορίου όσο και την επεκτατική πολιτική των Μακεδόνων βασιλέων. Η πόλη εμφανίζεται πρώτη φορά στις αρχαίες πηγές στον Ηρόδοτο κατά την περιγραφή της εκστρατείας του Ξέρξη στην Ελλάδα (7.123), ενώ αργότερα αναφέρεται και από το Θουκυδίδη (2.99.4 και 2.100.4). Όπως μαρτυρείται από άλλους συγγραφείς, ο Αρχέλαος έδωσε μεγάλη έμφαση στη διοικητική και στρατιωτική οργάνωσή της, ενώ πολλοί επιφανείς ποιητές, όπως ο Ευριπίδης, ο Αγάθων, ο Χοιρίλος, και καλλιτέχνες, όπως ο γνωστός ζωγράφος Ζεύξις, ήλθαν από τη νότια Ελλάδα συμβάλλοντας στην πολιτιστική της ανάπτυξη. Η πόλη οργανώθηκε και επεκτάθηκε στα χρόνια του Φιλίππου Β΄ και του Κασσάνδρου, ενώ εδώ γεννήθηκε και ο γιος του Φιλίππου Β΄, Αλέξανδρος ο Μέγας. Η μορφή της παλαιότερης πόλης των κλασικών χρόνων δεν είναι καλά γνωστή. Είναι βέβαιο, όμως, ότι στο τέλος της κλασικής εποχής η Πέλλα ήταν πλέον μία μεγαλούπολη με κανονική ρυμοτομία, με μεγάλους κεντρικούς δρόμους και κάθετες οδούς. Ο Ξενοφώντας την αναφέρει ως τη μεγαλύτερη πόλη της Μακεδονίας (Ελληνικά 5.2.13). Η μεγάλη ακμή της Πέλλας ξεκινά στο β’ μισό του 4ου αι. π.Χ. και διαρκεί ως την ήττα των Μακεδόνων από τους Ρωμαίους το 168 π.Χ. και τη διάλυση του Μακεδονικού Βασιλείου. Τα ευρήματα των ανασκαφών φανερώνουν τον πλούτο και την ευημερία της πόλης. Κομβικό σημείο της οικονομίας και της ευημερίας της πόλης υπήρξε η μεγάλων διαστάσεων αγορά που διέθετε (η μεγαλύτερη τετραγωνική αγορά του αρχαίου ελληνικού κόσμου), με τα εργαστήρια παραγωγής και τα καταστήματα πώλησης προϊόντων κεραμικής, κοροπλαστικής, μεταλλικών αντικειμένων, αλλά και ειδών διατροφής, διοχέτευε τα είδη αυτά στις γύρω περιοχές. Οι ιδιωτικές κατοικίες με δωρικά ή ιωνικά περιστύλια, συχνά με δεύτερο όροφο, ψηφιδωτά δάπεδα και χρωματική διακόσμηση των τοίχων, η οποία αποτελεί σπάνιο δείγμα διατηρημένης ελληνικής ζωγραφικής του Α΄ πομπηιανού στυλ, επιβεβαιώνουν αυτόν τον πλούτο. Ενδιαφέροντα είναι τα ιερά που ήρθαν στο φως μέσα στην πόλη και έξω από αυτήν. Το 168/167 π.Χ. η Πέλλα καταλήφθηκε από τους Ρωμαίους και κατά τον πρώτο διαχωρισμό της Μακεδονίας εντάχθηκε στην τρίτη μερίδα (regio). Με τη δημιουργία της ρωμαϊκής επαρχίας της Μακεδονίας από το 148 π.Χ. η έδρα του Ρωμαίου διοικητή μεταφέρθηκε στη Θεσσαλονίκη, οπότε η Πέλλα άρχισε σταδιακά να χάνει τη δύναμή της. Η καταστροφή της επήλθε μετά από σεισμό, πιθανόν στην πρώτη δεκαετία του 1ου αι. π.Χ. Μέχρι τότε είναι βέβαιο ότι στην πόλη υπήρχε έντονη παραγωγική και οικοδομική δραστηριότητα. Το 30 π.Χ. οργανώθηκε από τους Ρωμαίους η αποικία της Πέλλας δυτικότερα της αρχαίας πόλης, στο πλάτωμα που εκτείνεται βόρεια από τα λεγόμενα Λουτρά του Μ. Αλεξάνδρου, στη θέση της σύγχρονης Νέας Πέλλας. Στους αιώνες που πέρασαν, οι προσχώσεις των ποταμών Λουδία, Αλιάκμονα και Αξιού αναδιαμόρφωσαν την περιοχή, έτσι ώστε σήμερα η αρχαία πόλη, μετά και την αποξήρανση της λίμνης των Γιαννιτσών, να απέχει 23 χιλ. από τις ακτές του Θερμαϊκού. Περιηγητές του 18ου και 19ου αιώνα περιέγραψαν τα ερείπια της Πέλλας και τα συνέδεσαν με τις γραπτές πηγές. Οι πρώτες ανασκαφές στην αρχαία πόλη έγιναν το διάστημα 1957-1964. Τότε αποκαλύφθηκαν οι οικίες με τα ψηφιδωτά δάπεδα και τμήμα του ανακτόρου, ενώ κατά τη δεύτερη περίοδο των ανασκαφών (1976 ως σήμερα) αποκαλύφθηκαν η αγορά, τμήμα του ανακτόρου, άλλες κατοικίες, τμήματα της οχύρωσης, ιερά και νεκροταφεία. Την περίοδο 1957-1964 πραγματοποιήθηκαν και οι βασικές αναστηλωτικές εργασίες (τοίχοι και ιωνικό περιστύλιο του σπιτιού με το ψηφιδωτό του Διονύσου), ενώ το 1976 αναστηλώθηκε ένας κίονας του περιστυλίου του σπιτιού με το ψηφιδωτό της αρπαγής της Ελένης. Το 1998 άρχισε η συντήρηση-αποκατάσταση των αρχιτεκτονικών λειψάνων της νότιας στοάς της αγοράς, που θα συνεχισθεί σταδιακά και σε άλλους ανασκαφικούς τομείς. Τα τελευταία χρόνια οι προσπάθειες επικεντρώνονται στη συντήρηση των αρχιτεκτονικών λειψάνων και στη συνολική ανάδειξη της Πέλλας και της ευρύτερης περιοχής της. (Συντάκτης: Δρ. Ελισάβετ Τσιγαρίδα, αρχαιολόγος, Προϊσταμένη Εφορείας Αρχαιοτήτων Πέλλας)

Αρμόδιος φορέας

ΕΦ.Α. Πέλλας

Δήλωση προσβασιμότητας

✓ Διαθέσιμη

Πώς να φτάσετε

Τι μπορείτε να δείτε & να κάνετε

Τι πρέπει να γνωρίζετε

Πώς να προετοιμαστείτε

• Διατίθεται δήλωση προσβασιμότητας — δείτε την πριν την επίσκεψη.

Επικοινωνία & βοήθεια

Επικοινωνία

Τηλέφωνο: +30 23820 32963 Email: efapel@culture.gr

Ιστοσελίδα

https://www.palaceofpella.gr

Φωτογραφίες αυτοψίας